Logo of XuaNay
Hội khoa học lịch sử Việt Nam Tạp chí xưa và nay

Thành cổ Lạng Sơn qua Mộc bản triều Nguyễn – Di sản tư liệu thế giới

Thành cổ Lạng Sơn hay còn gọi là Đoàn Thành là di tích kiến trúc quân sự nằm ở phường Chi Lăng thuộc Thành phố Lạng Sơn.

Về tên gọi Đoàn Thành không rõ được đặt từ bao giờ. Theo Mộc bản sách Đại Nam nhất thống chí, quyển 26 thì cách giải thích về tên gọi Đoàn Thành được ghi lại như sau: “Thành này cách lỵ sở châu Tư Minh (nay là châu Ninh Minh) nước Thanh 10 dặm về phía tây nam. Thế núi vòng tròn, gọi là núi Hồi Đoàn, phía nam có núi Công Mẫu giáp với Lạng Sơn, có lẽ tên Đoàn Thành là gốc từ đấy. Lại có một thuyết nói góc tây bắc thành tròn như hình cái quạt, nên gọi là Đoàn Thành.”.

Cũng trong Mộc bản Đại Nam nhất thống chí thì thành Lạng Sơn ở địa phận xã Mai Pha, châu Ôn, xung quanh được xây bằng gạch đá, có 4 cửa. Tương truyền là do Trương Phụ nhà Minh xây. Năm Hồng Đức thứ 26, nhà Lê có tu bổ lại. Năm Cảnh Hưng thứ 20, trấn thủ là Mai Thế Chuẩn lại tu bổ thêm.

Dưới triều Nguyễn, vào năm 1832, Tuần phủ Hoàng Văn Quyền tâu xin vua Minh Mạng cho sửa lại thành tỉnh Lạng Sơn: “Thành tỉnh Lạng Sơn không rõ bắt đầu xây đắp từ đời nào, tra theo sử sách thì đời Lê Thánh Tông, năm thứ 26 (1495) có sửa chữa lại; năm Cảnh Hưng thứ 17 (1756) đắp thêm nữ tường. Nay đã lâu đời đất gạch ở bốn chung quanh thành có nhiều chỗ đã long lở sứt mẻ.. Nhân đó sửa lại, cũng đủ làm cho bức thành được coi như phên giậu che chắn nước nhà trở nên hùng tráng và phô trương được chỗ địa thế hiểm yếu thiên nhiên. Vậy xin theo nếp cũ sửa đắp lại. Lại nữa, chỗ hành cung, gỗ ván lâu ngày đã mọt nát, xin cũng gọi thợ sửa chữa lại”. Vua đều ưng thuận cho làm ngay.

Về quy mô của thành cổ Lạng Sơn theo Mộc bản sách Đại Nam thực lục, quyển 78, mặt khắc 27 được chép lại như sau: “Thân thành tỉnh Lạng Sơn có chu vi 636 trượng, 7 thước, 2 tấc, cao 9 thước; xây nữ tường([i]) trên thành cao 2 thước, 4 tấc; mặt thành dày 1 trượng, 8 thước, nữ tường dày 1 thước 2 tấc, chân thành dày 3 trượng 2 thước. Phía trong thành được đắp bằng đất vàng, bên ngoài xây gạch”.

Đến năm 1834, vua Minh Mạng tiếp tục chỉ dụ cho tỉnh Lạng Sơn hội bàn với Giám thành, xem xét tình thế thành tỉnh Lạng Sơn rồi bàn tính xây đắp lại. Nhưng sau đó, vì nhân công, vật liệu khó khăn nên công việc đã không thực hiện được.

Với vị trí chiến lược, thành cổ Lạng Sơn đóng vai trò quan trọng trong việc chống giặc ngoại xâm. Khi biên giới có giặc, theo vua Tự Đức thì: “thành tỉnh Lạng Sơn là nơi vững bền, ngoài cắm chông chà chĩa ra ngoài, trong có lính mạnh đóng giữ, giặc tất không dám trở lại, vây sáp nữa. Vạn nhất thành ấy nếu xảy ra có giặc đến, trước hết nên giữ vững ở trong thành không động đậy, tức thì tới nơi gần điều động biền binh và voi ở đồn ấy theo đường châu Ôn và châu Văn Quan đến thẳng phố Ðồng Ðăng, để ngầm chặn đường giặc lui; rồi lấy đài đốt khói lên để thông tin tức. Như thế thì giặc không có đường để tiến hay lui, một trận đánh có thể diệt được”.

Trải qua bao cuộc chiến tranh tàn phá chống giặc ngoại xâm và cả nội chiến kéo dài, kèm theo sự tàn phá khắc nghiệt của thiên nhiên, dấu tích còn lại của Đoàn Thành ngày nay là cổng thành và bức tường thành ở phía Nam.

Ngày nay, mỗi bước phát triển kinh tế – văn hóa – xã hội của tỉnh Lạng Sơn đều ghi thêm một trang sử mới cho di tích Đoàn Thành. Nhiều công trình mới mọc lên nhưng không làm mất đi vẻ cổ kính của thành Lạng Sơn mà trái lại càng tô điểm thêm cho toà thành cổ. Vào năm 1999, thành cổ Lạng Sơn đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia.

 

Tài liệu tham khảo.

  1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Nxb Giáo dục, năm 2004;
  2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Nxb Thuận Hóa, 2012;
  3. Quốc sử quán triều Nguyễn, Minh Mệnh chính yếu, Nxb Thuận Hóa, 1994;
  4. Hồ sơ H22/76, Mộc bản triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
  5. Hồ sơ H22/78, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
  6. Hồ sơ H23/48, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

 (1) Nữ tường: Tường xây trên mặt thành.

 

Thơm Quang

Ngày đăng 16.09.2016

TẠP CHÍ XƯA VÀ NAY

Tòa soạn:

Tel/Fax:04.38256588

Email:tapchixuavanay@yahoo.com

 

VP đại diện phía Nam: 181 Đề Thám, Q. I, TP.Hồ Chí Minh

Tel:08.38385117

Fax:08.38385126

Email: xuanay@hcm.fpt.vn

 

Chủ nhiệm: Phạm Mai Hùng

Tổng biên tập: Dương Trung Quốc

P.TBT: Đào Hùng, Nguyễn Hạnh

Đơn vị tài trợ