Logo of XuaNay
Hội khoa học lịch sử Việt Nam Tạp chí xưa và nay

Mối bang giao giữa triều Nguyễn và Tây Nguyên qua tài liệu mộc bản

 

Tây Nguyên xưa là nước Thủy Xá 水 舍 và Hỏa Xá 火 舍, hai nước này được nhắc đến rất nhiều trong Mộc bản triều Nguyễn thông qua mối bang giao giữa triều Nguyễn và Quốc trưởng của Thủy Xá, Hỏa Xá. Mối bang giao này có từ thời chúa Nguyễn, sau đó tiếp tục trải qua các triều vua Nguyễn là vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh và Hàm Nghi.

Nước Thủy Xá và Hỏa Xá vốn là phiên thuộc của vương triều. Hai nước thường hợp nhau để sang tiến cống thiên triều, họ lại không biết chữ nên nhầm lẫn tên nước là Thủy Xá và Hỏa Xá.

Năm Minh Mạng thứ 10 (1829), nhân có sứ giả sang cống, vua hỏi Thủy Xá và Hỏa Xá là một nước hay là hai nước? Sứ giả đáp: Nước tôi là Hỏa Xá, Quốc trưởng gọi là Hoả vương, chưa từng nghe ai nói có nước Thủy Xá, gọi là Thủy Xá bởi sứ trước thông dịch lầm. Từ đó nước ấy đến cống, cứ gọi là Hỏa Xá.

Năm Minh Mạng thứ 21 (1840), tháng tư, gặp lễ ngũ tuần vạn thọ đại khánh tiết của Thánh Tổ Nhân Hoàng đế, nước ấy sai sứ mang 2 lễ là hạ phẩm và cống phẩm dâng lên. Vua nhận rồi cho về. Lúc ấy, tướng quân Trấn Tây là Trương Minh Giảng tâu: Phủ Sơn Tĩnh báo tin có Man trưởng nước Thủy Xá mang theo 2 người và 2 thớt voi tới Man phủ dâng nộp, đến gần huyện hạt Sơn Bốc, sai người nói với viên Huyện úy tên là Liệt rằng muốn đến thăm. Vặn hỏi lắm tên Liệt mới nói: “Từ trước, Man trưởng ấy vốn quen biết Phiên vương, cứ 3 năm một lần đến cống, Phiên vương tặng cho tài vật. Bởi họ có quỷ thuật, nên đến đâu phần nhiều đều cho tặng vật, họ đến chuyến này chẳng qua muốn cầu tài vật, nguyên không có ý gì khác cả. Thần trót đã sai tên Liệt mượn cớ khước từ bảo họ đi rồi.

Vua ban dụ rằng: “Trẫm lúc nhỏ từng nghe có 2 nước là Hỏa Xá và Thủy Xá, nhưng từ trước tới nay, chỉ có nước Hỏa Xá đến đem lòng thành dâng cống, mà nước Thủy Xá không có tin tức gì. Nay lại bỗng nhiên từ nơi khác tới, nên tùy nghi mà vỗ về an ủi, để tỏ lòng yêu mến phủ dụ người ta cũng không hại gì. Hôm tờ dụ đưa tới, nếu tên Man trưởng kia hãy còn ở địa đầu huyện Sơn Bốc thì chuẩn cho đón về hạt lỵ tiếp đón, khoản đãi, hỏi xem nguyên thủy bọn Man ấy từ trước tới nay ở xứ sở nào? Tiếp giáp địa phương nào? Nơi ở có hình thể núi sông thế nào, thành quách binh dân ra sao, đáng gọi là một nước không? Hay nương nhờ hang núi như Man Lào? Còn phong tục của nhân dân có biết danh phận vua tôi trên dưới không? Tất cả phải hỏi hết cho rõ ràng chính xác, rồi sau hãy để đi. Nếu họ đã về, thì chuyển lệnh cho tên Liệt, cứ theo như thế mà tra hỏi cho rõ và hỏi cả nghề luyện quỷ thuật, là thuật thế nào? Cốt cho tỏ rõ rồi tâu lên”. Tờ dụ phát tới thì người Quốc trưởng kia đã đi rồi.

Vua lại xuống dụ chuẩn cho Trấn Tây phái người được việc trong thuộc hạt đi cùng bọn tên Mạt là người am hiểu lối đi và một người thông ngôn, tìm vật gì mà họ thích đem theo làm phẩm vật của Tướng quân đưa tặng. Trong khi nói chuyện nên nói với Quốc trưởng ấy rằng: “Quốc triều ta uy lực tới cả phương xa, các phương đều chầu phục, tức như nước Hỏa Xá hiện đã đem lòng thành nộp cống, được nhờ ơn gây dựng rất nhiều, Thủy Xá và Hỏa Xá đất gần liền nhau, từ trước tới nay vì đường sá ngăn trở nên cùng hợp cống, hiến dâng lễ vật, triều đình khen ngợi thu nhận. Nếu không muốn cũng không ép. Nhân tiện hỏi cả núi sông bờ cõi cho đến nhân dân ăn ở phong tục thế nào, ghi chép tất cả tình hình rồi làm bản đệ tâu lên để rõ”.

Sau Trấn Tây lại dâng sớ tâu rằng bọn tên Kế, tên Mạt sau khi xem xét thì báo: Hai nước ấy dẫu nhỏ, mà việc quỷ thần thiêng hơn ở Lạp Man. Năm trước vâng mệnh Phiên vương phái tên Kế, tên Mạt mang các hạng vật đi tìm quỷ thần hai nước phù hộ, chuyến đi ấy đi từ phía Đông huyện Sơn Bốc tìm đường tiến đi, trải 15 hôm mới tới chỗ Quốc trưởng nước Thủy Xá ở. Đất ấy Đông giáp nước Hỏa Xá, Tây giáp huyện Sơn Bốc, Nam giáp man Đen Đen, Bắc giáp man Lai. Chỗ ở ba mặt có núi ngăn trở, một mặt là cánh đồng rộng, trong có nhà dân ước 100 nóc. Quốc trưởng có 7 gian nhà lợp tranh, ở phía Đông chỗ dân cư, chẳng đặt thành quách gì, trong nhà đóng giá thờ thần, gia quyến và nô bộc độ 14,15 người thôi. Còn Quốc trưởng nước Hỏa Xá thì ở cách Thủy Xá ước độ 3 ngày đường, về nhà lá và quyến thuộc nô bộc dân cư na ná giống Thủy Xá. Duy có dựng riêng một cái đền để làm chỗ thờ thần. Đất của nước ấy đều cánh đồng rộng, không có núi sông hiểm trở. Khi tên Kế, tên Mạt đến hai nước ấy nộp phẩm vật, thì Quốc trưởng hai nước ấy đều họp dân Man vài chục người, mổ một con trâu, thay Phiên vương cúng thần, cầu khẩn. Cúng xong, đem thịt trâu cho mỗi người một bát, nói rằng không ăn thì bị đau ốm. Rượu thì đổ lẫn với nước lã cho vào cái chum. Lấy ống trúc hút vào uống. Trong nước không đặt quan chức, cũng không bắt lính đặt hình pháp. Dân không biết chữ, có vay mượn thì lấy dây thắt nút làm ghi; cách sinh nhai thì chặt cây đào đất trồng cấy, không có cày bừa. Hàng năm không có nộp tô nộp thuế, Quốc trưởng cũng không trách thu.

Khi Quốc trưởng muốn đi chơi, chỗ gần thì người đi theo độ 3, 4 người, chỗ xa cũng chẳng qua hơn 10 người, cưỡi 3 thớt voi, lấy nón lá che đầu, không có dù lọng, về phong tục hai nước ấy, trai gái bằng lòng nhau, thì bên trai đưa đủ trâu rượu đến nhà gái, mời dân sở tại đến họp, thế là thành hôn. Đại ước ra ở riêng thì ít, đi gửi rể thì nhiều. Khi chết không quan quách, chỉ đặt lên trên giường, họ hàng đến thăm khóc, mỗi người lấy một nắm cơm nhỏ nhét vào mồm. Cơm nhét vào mồm đã đầy rồi, người sau đến lấy tay móc cơm cũ ra, cho cơm mới vào. Đủ ba hôm đem thây và giường đào huyệt chôn, đắp thành nấm làm lễ cúng rồi về. Con cháu áo mặc vẫn như thường, chỉ có trong 3 tháng phải xõa tóc, gặp ngày giỗ cũng đem phẩm vật ra cúng ở mộ. Về âm nhạc thì dùng chiêng đồng lớn nhỏ 5 chiếc, thanh la đồng 1 chiếc, trống 1 chiếc, việc hiếu hỷ đều dùng cả. Tên Kế, tên Mạt còn nghe nói: Thủy Xá có 2 khối đá và 1 đoạn roi mây. Hỏa Xá có 1 con dao ngắn, cho là vật rất thiêng, đời đời truyền lại cho nhau, không rõ hiệu nghiệm thế nào mà không cho người khác đến gần để xem. Dân có ốm đau thì đem lễ vật nhỏ mọn đến cầu khấn thì khỏi, được cho là thần. Phàm các súc trưởng trong nước thời hoặc thân hành đến đền đều cúi lạy không dám trông thẳng, vì cớ là tục dân trọng việc quỷ thần. Lại nghe từ trước đến nay 2 Quốc trưởng hai nước ấy chưa từng gặp nhau bao giờ, vì gặp nhau thì có một người chết. Quốc trưởng tuổi già thì truyền cho cháu gọi bằng chú bác, chứ không truyền cho con, vì truyền cho con thì không lợi. Khi tên Kế và tên Mạt về, 2 Quốc trưởng gửi biếu Phiên vương gạo nếp và vừng mỗi thứ 2 bầu và 1 phiến sáp ong. Quốc trưởng lấy phiến sáp ấy hơ lửa rồi in bàn tay lên trên, dặn rằng nếu gặp gió to mưa lớn, nắng to, hoặc binh đao, tật bệnh, thì lấy miếng sáp ấy đốt làm 2 cây đèn, kêu cầu Thủy vương, Hỏa vương cùng phù hộ, rồi lấy gạo, vừng ấy đều 1 nhúm ném tản mát các nơi, thì được thỏa nguyện. Quốc trưởng gửi riêng tặng Phiên vương 1 tên giặc bắt được để làm nô bộc và 1 chiếc ngà voi, 1 chiếc sừng tê, để làm vật qua lại tặng đáp.

Tên Liệt tâu: Năm trước đi buôn, từng đến nước Thủy Xá, đường đi từ huyện Sơn Bốc đến chỗ ở của Quốc trưởng, ước 6 ngày đường, cách chỗ ở của Quốc trưởng Hỏa Xá ước 2 ngày đường. Đất của nước ấy phía Đông giáp Hỏa Xá, phía Tây giáp Man Phủ Nôn và tiếp giáp các huyện: Sơn Phủ, Sơn Bốc, Quế Lâm, phía Nam và Bắc tiếp giáp các Lạc man không rõ đến tận đâu. Nơi ấy dẫu nhiều núi khe nhưng cũng thấp nhỏ, không rõ hình thể to lớn thế nào. Dân ở súc chỗ Quốc trưởng ở ước hơn trăm nhà, nhà của Quốc trưởng ở không dựng đồn lũy để ngăn giữ, nô bộc trên dưới 20 người; đào đất trồng lúa để ăn, cũng giống như dân trong súc, mà dân suy tôn là Quốc trưởng, là vì tương truyền đời trước có để lại một cái roi mây, thờ làm vật thiêng, Quốc trưởng làm đền ở chỗ gần nhà để thờ cái roi ấy, có việc gì đến cầu khẩn là ứng hiệu, chưa nghe thấy có thuật gì lạ khác. Dẫu có ốm đau mới sắm lễ phẩm đến Quốc trưởng để cầu khẩn cho, không thì suốt năm không qua lại. Quốc trưởng thỉnh thoảng hoặc đến các ấp yêu cầu tài lợi, thì dân chỉ cấp cho tý chút, nguyên không có lệ phải thường cung cấp. Ngày thường cùng ở với nhau cũng như Man Lào, chưa biết có danh phận vua tôi trên dưới.

Vua lại dụ cho thành Trấn Tây phái thuộc hạ đi cùng với bọn tên Mạt đến nước Thủy Xá hỏi lại lần nữa, nhưng vì thổ biền và thổ dân ở Trấn Tây làm phản, việc bèn thôi. Tháng 7 năm ấy, lại sắc cho bộ Lễ tư sức cho tỉnh Phú Yên phái người đến Hỏa Xá xét hỏi sự tình, rồi tìm đường đến Thủy Xá tìm hỏi tình hình. Tháng 12, tỉnh Phú Yên dâng sớ nói: Vâng mệnh phái cho Bách hộ ở đồn Phúc Sơn là Lê Văn Quyến mang đủ nhiễu sa áo xiêm, đồng thau, muối trắng đến hai nước Thủy Xá, Hỏa Xá đưa tặng và mượn tiếng buôn bán để dò hỏi tình hình. Lê Văn Quyền trở về tâu: Đất nước Thủy Xá (trước kia vẫn gọi là Hỏa Xá), phía Tây tiếp nước Hỏa Xá, phía Đông tiếp giáp đồn Phúc Sơn thuộc tỉnh hạt và giáp thuế Man ở Thạch Thành, phía Bắc giáp hoang Man ở Bình Định; còn đất Hỏa Xá (tức thực là Hỏa Xá), phía Nam và Bắc đều giáp Lạc man, hai nước ấy dẫu có quân trưởng, nhưng không có quân lính, thành quách, tự cày lấy mà ăn, tự dệt lấy mà mặc, cùng với các sách trưởng không khác gì. Duy có nêu tiếng thần thánh để nương nhờ, được mọi người tôn lên, dân Man phụng thờ như bậc thần linh mà thôi. Còn quyền sinh sát, việc tranh đấu đều do ở sách trưởng tự chuyên, Quốc trưởng không dự đến. Tương truyền là khi nắng nóng mà cầu đảo thì mưa, nên gọi là Thủy vương. Lê Văn Quyền đến Thủy Xá, rồi mượn người dẫn đường đưa đến nước Hỏa Xá, ở đường thấy một nơi có 2 quả núi đứng cao, địa thế như nóc nhà, nước chia làm hai bên chảy xuống, đó là nơi giao giới của Thủy Xá, Hỏa Xá. Rồi đi ước độ 2 ngày đường đến chỗ ở của Quốc trưởng Hỏa Xá, thấy 3 mặt đều núi, một mặt cách đồng rộng, dân cư ước độ hơn trăm nóc nhà, gian giữa đặt cái giường tre, hai bên cắm dù lọng, chiêng trống treo ở giá, bên tả để 1 cái đồng hồ lớn, 1 cái bình đất, 2 cái bành voi bành bò, 1 cái hộp sơn khảm xà cừ, 2 cái mâm bồng sơn, gia đình trai gái hơn mười người ra vào, không thấy Quốc trưởng; phút chốc thấy hai người sách trưởng dẫn hơn hai mươi người Man đinh đều cầm dao ngắn cùng đến và bảo rằng: Từ trước tới nay, người Kinh chưa từng đến đây, phải có 1 con lợn, 1 chum rượu và 3 giành muối trắng, mới báo cho Quốc trưởng ra mắt. Lê Văn Quyền bèn nhờ người mua đủ số, bọn sách trưởng, Man đinh liền giết lợn thái thịt, và chum rượu thì chia đặt ở trên dưới giường tre. Một lát thì Quốc trưởng nước ấy bước ra, trạc người hơn 70 tuổi, đầu bịt khăn vải trắng, mình mặc áo vải trắng, dưới mặc quần vải hở cả đùi và đầu gối, hai tay hơi lốm đốm, đứng ở trước giường mật khấn, rồi lên giường ngồi ăn 3 miếng thịt, cho ống trúc vào một chum rượu uống đầy, hai bên đánh chiêng đánh trống, gia đình 4 người múa kiểu Man, người trong sách quỳ rạp xuống vỗ đùi. Ăn uống xong, Quốc trưởng nước ấy mới gọi Lê Văn Quyền đến ngồi gần bảo rằng: Họ là nước Hỏa Xá, đời trước thường cùng với nước Thủy Xá góp chung sang cống thiên triều, rồi chỉ tay vào cái nồi đồng và cái bình đất ở gian bên tả nói rằng: Đó là vật của thiên triều ban thưởng, đời đời giữ làm bảo vật. Vả lại, dân Man nước ấy kiến thức hẹp hòi không dám đi xa, không có người sai khiến, nên cùng với nước Thủy Xá hợp nhau dâng lễ; vài đời nay từng chuẩn bị cống phẩm để đợi, nhưng không thấy nước Thủy Xá đến báo. Vì thế, lòng ngưỡng mộ thiên triều không bởi đâu mà dâng lên được. Nếu nay lại được như trước cùng hợp cống, để con cháu noi theo, thật là được thỏa nguyện vọng xưa. Lê Văn Quyền nhận lời, trở về Thủy Xá, đem lời nói của Hỏa Xá để vặn hỏi Quốc trưởng là Vĩnh Liệt để cho biết là sự thể đời trước thế nào, hắn sinh sau không biết. Lại hỏi: Nước hắn là Thủy Xá, sao năm trước gọi là Hỏa Xá? Vĩnh Liệt nói: Nước hắn thực là Thủy Xá, mà xưng là Hỏa Xá là do sứ đáp lầm, hắn cũng không biết. Lê Văn Quyền lại vặn hỏi: Trước đây, nguyên sứ là Ma Xanh thì nói rằng nước họ không biết chữ, họ chỉ nghe nước họ là Y Di Y Ông, Di nghĩa là thủy; và nước ở phía Tây là Y Vui Y Ông, Vui nghĩa là hỏa. Ngày trước bộ có hỏi hai chữ Thủy, Hỏa, họ không biết thế nào là thủy hỏa, chỉ thuận mồm trả lời nói ấy, thì trước đến nay, sang cống là nước Thủy Xá, mà chưa đến cống được mới thực là nước Hỏa Xá. Ở Trấn Tây trình bày lời nói của bọn tên Kế tên Mạt và tên Liệt là Thủy Xá ở Tây, Hỏa Xá ở Đông, cũng là nhân theo cái lầm thành đến chỗ lẫn mà thôi.

Năm Thiệu Trị thứ nhất (1841), tháng 2, vua chuẩn cho bộ Lễ bàn định cải chính lại quốc hiệu nước Thủy Xá (nguyên trước xưng lẫn Hỏa Xá, nay đổi lại là Thủy Xá); rồi lại chuẩn cho Quốc trưởng nước Hỏa Xá thực là Ma Thát họ là họ Cửu tên là Lại, cho cùng với Thủy Xá hợp cống; kỳ tiến cống vẫn theo lệ năm Minh Mạng thứ 12, lấy các năm, Tý, Mão, Ngọ, Dậu định 3 năm 1 lần đến cống, chuyển cho nước Thủy Xá sai sứ kính đệ cống phẩm, (Thủy Xá 2 chiếc ngà voi, 2 cái sừng tê, Hỏa Xá 1 chiếc ngà voi, 1 cái sừng tê), đến tại hành cung Phú Yên bái vọng dâng cống lễ, đợi lĩnh sắc thư và nhận lễ vật về nước chia cho Hỏa Xá. Lại cho là hai nước trong lòng hâm mộ phẩm phục của triều đình, đặc cách chuẩn cho phẩm phục. Tháng 6 năm ấy hai nước sai sứ đến Kinh dâng lễ hành hương và lễ khánh hạ đăng quang hai lễ. Khi làm lễ xong, vua ban cấp triều phục cho Quốc trưởng hai nước ấy cùng sắc thư vóc lụa rồi cho về.

Như vậy, Thủy Xá và Hỏa Xá bị nhẫm lẫn tên gọi, tuy hai nước nhưng bị hiểu nhầm một nước. Vua Minh Mạng phải nhiều lần sai người đi dò hỏi, tìm hiểu kỹ để biết rõ về phong tục và hình thể của hai nước. Đến thời Thiệu Trị mới được định lại tên nước cho rõ ràng, khỏi nhầm lẫn.

 

Tài liệu tham khảo:

Hồ sơ H16/33, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Hồ sơ H22/59, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Hồ sơ H23/6, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Hồ sơ H23/54, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Hồ sơ H24/54, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Hồ sơ H24/62, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Hồ sơ H28/11, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, bản dịch của Viện Khoa học Xã hội Việt Nam – Viện Sử học, Nxb Giáo dục.

 

Nhật Phương – Lê Lan

 

Ngày đăng 15.09.2016

TẠP CHÍ XƯA VÀ NAY

Tòa soạn:

Tel/Fax:04.38256588

Email:tapchixuavanay@yahoo.com

 

VP đại diện phía Nam: 181 Đề Thám, Q. I, TP.Hồ Chí Minh

Tel:08.38385117

Fax:08.38385126

Email: xuanay@hcm.fpt.vn

 

Chủ nhiệm: Phạm Mai Hùng

Tổng biên tập: Dương Trung Quốc

P.TBT: Đào Hùng, Nguyễn Hạnh

Đơn vị tài trợ